CHANTING SUTRAS

Dr M. A. Jayashree chanting Yoga Sutrani of Maharshi Patanjali

  • -

  • -

  • -

  • -

SAMāDHI-PāDAH _Chapter I

🔺 PATANJALI OPENING MANTRA

vande gurūṇāṃ caraṇāravinde sandarśita svātma sukhāvabodhe। niḥśreyase jāṅgalikāyamāne saṃsara hālāhala mohaśāntyai॥ ābāhu puruśākāraṃ śaṅkhacakrāsi dhāriṇam। sahasra śirsamaṃ śvetamaṃ praṇamāmi patañjalim||

🔺 INVOCATION TO SAGE PATANJALI 🔹(It invokes gratitude for Sage Patanjali who transmitted knowledge for people to improve themselves)

YOGENA CITTASYA PADENA VĀCĀM MALAM ŚARĪRASYA CA VAIDYAKENA YOPĀKAROTTAM PRAVARAM MUNĪNĀM PATAÑJALIM PRĀÑJALIR ĀNATO’SMI ĀBĀHU PURUSĀKĀRAM ŚANKHA CAKRĀSI DHĀRINAM SAHASRA ŚIRASAM ŚVETAM PRANAMĀMI PATAÑJALIM

🔺SAMADHI PADAH

    1 atha yoga-anuśāsanam।

    2 yogaḥ citta-vṛtti-nirodhaḥ।

    3 tadā draṣṭuḥ svarūpe avasthānam।

    4 vṛtti-sārūpyam itaratra।

    5 vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭa-akliṣṭāḥ।

    6 pramāṇa-viparyaya-vikalpa-nidrā-smṛtayaḥ।

    7 pratyakṣa-anumāna-āgamāḥ pramāṇāni।

    8 viparyayaḥ mithyā-jñānam atadrūpa-pratiṣṭham।

    9 śabda-jñāna-anupātī vastu-śūnyaḥ vikalpaḥ।

    10 abhāva-pratyaya-ālambanā vṛttiḥ nidrā।

    11 anubhūta-viṣaya-asampramoṣaḥ smṛtiḥ।

    12 abhyāsa-vairāgyābhyāṃ tat nirodhaḥ।

    13 tatra sthitau yatnaḥ abhyāsaḥ।

    14 saḥ tu dīrgha-kāla-nairantarya-satkāra-āsevitaḥ dṛḍhabhūmiḥ।

    15 dṛṣṭa-ānuśravika-viṣaya-vitṛṣṇasya vaśīkāra-sañjñā vairāgyam।

    16 tat paraṃ puruṣa-khyāteḥ guṇa-vaitṛṣṇyam।

    17 vitarka-vicāra-ānanda-asmitā-rūpa-anugamāt samprajñātaḥ।

    18 virāma-pratyaya-abhyāsa-pūrvaḥ saṃskāra-śeṣaḥ anyaḥ।

    19 bhava-pratyayaḥ videha-prakṛti-layānām।

    20 śraddhā-vīrya-smṛti-samādhi-prajñā-pūrvakaḥ itareṣām।

    21 tīvra-saṃvegānām āsannaḥ।

    22 mṛdu-madhya-adhimātratvāt tataḥ api viśeṣaḥ।

    23 īśvara-praṇidhānāt vā।

    24 kleśa-karma-vipāka-āśayaiḥ aparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣaḥ īśvaraḥ।

    25 tatra niratiśayaṃ sarvajña-bījam।

    26 saḥ pūrveṣām api guruḥ kālena-anavacchedāt।

    27 tasya vācakaḥ praṇavaḥ।

    28 tat japaḥ tat artha-bhāvanam।

    29 tataḥ pratyak cetana-adhigamaḥ api antarāya-abhāvaḥ ca।

    30 vyādhi-styāna-saṃśaya-pramāda-ālasya-avirati-bhrāntidarśana- alabdha-bhūmikatva-anavasthitatvāni

    31 citta-vikṣepāḥ te antarāyāḥ।

    32 duḥkha-daurmanasya-aṅgamejayatva-śvāsa-praśvāsāḥ vikṣepa-sahabhuvaḥ।

    33 tat pratiṣedha-artham-eka-tattva-abhyāsaḥ।

    34 maitrī-karuṇā-mudita-upekṣāṇāṃ sukha-duḥkhapuṇya- apuṇya-viṣayāṇāṃ bhāvanātaḥ cittaprasādanam।

    35 pracchardana-vidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya।

    36 viṣayavatī vā pravṛttiḥ utpannā manasaḥ sthitinibandhinī।

    37 viśokā vā jyotiṣmatī।

    38 vīta-rāga-viṣayaṃ vā cittam।

    39 svapna-nidrā-jñāna-ālambanaṃ vā।

    40 yathā-abhimata-dhyānāt vā।

    41 paramāṇu-parama-mahattva-antaḥ asya vaśīkāraḥ।

    42 kṣīṇa-vṛtteḥ abhijātasya iva maṇeḥ grahītṛ-grahaṇagrāhyeṣu tat stha tat añjanatā samāpattiḥ।

    43 śabda-artha-jñāna-vikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā samāpattiḥ।

    44 smṛti-pariśuddhau svarūpa-śūnyā iva arthamātranirbhāsā nirvitarkā।

    45 etayā eva savicārā nirvicārā ca sūkṣma-viṣayā vyākhyātā।

    46 sūkṣma-viṣayatvaṃ ca aliṅga-paryavasānam।

    47 tā eva savījaḥ samādhiḥ।

    48 nirvicāra-vaiśāradye adhyātma-prasādaḥ।

    49 ṛtambharā tatra prajñā।

    50 śruta-anumāna-prajñābhyām anya-viṣayā viśeṣaarthatvāt।

    51 tat jaḥ saṃskāraḥ anya-saṃskāra-pratibandhī।

    52 tasya api nirodhe sarva-nirodhāt nirbījaḥ samādhiḥ।

CLOSING

iti patañjali-viracite yoga-sūtre prathamaḥ samādhipādaḥ।

 

 

SāDHANA-PāDAH _Chapter II

🔺 INTRO अथ िद्वतीयः पादः।साधन-पादः। atha dvitīyaḥ pādaḥ।

SāDHANA-PāDAH।

    1 tapaḥ-sva-adhyāya-īśvara-praṇidhānāni kriyā-yogaḥ।

    2 samādhi-bhāvanā-arthaḥ kleśa-tanū-karaṇa-arthaḥ ca।

    3 avidyā-asmitā-rāga-dveṣa-abhiniveśāḥ kleśāḥ।

    4 avidyā kṣetram uttareṣāṃ prasupta-tanu-vicchinnaudārāṇām।

    5 anitya-aśuci-duḥkha-anātmasu nitya-śuci-sukha-ātmakhyātiḥ avidyā।

    6 dṛk darśana-śaktyoḥ eka-ātmatā-iva-asmitā।

    7 sukha-anuśayī rāgaḥ।

    8 duḥkha-anuśayī dveṣaḥ।

    9 sva-rasa-vāhī viduṣaḥ api tathā ārūḍhaḥ abhiniveśaḥ।

    10 te pratiprasava-heyāḥ sūkṣmāḥ।

    11 dhyāna-heyāḥ tat vṛttayaḥ।

    12 kleśa-mūlaḥ karma-āśayaḥ dṛṣṭa-adṛṣṭa-janma-vedanīyaḥ।

    13 sati mūle tat vipākaḥ jāti-āyuḥ-bhogāḥ।

    14 te hlāda-paritāpa-phalāḥ puṇya-apuṇya-hetutvāt।

    15 pariṇāma-tāpa-saṃskāra-duḥkhaiḥ guṇa-vṛtti-virodhāt ca duḥkham eva sarvaṃ vivekinaḥ।

    16 heyaṃ duḥkham anāgatam।

    17 draṣṭṛ-dṛśyayoḥ saṃyogaḥ heya-hetuḥ।

    18 prakāśa-kriyā-sthiti-śīlaṃ bhūta-indriya-ātmakaṃ bhoga-apavarga-arthaṃ dṛśyam।

    19 viśeṣa-aviśeṣa-liṅga-mātra-aliṅgāni guṇa-parvāṇi।

    20 draṣṭā dṛśi-mātraḥ śuddhaḥ api pratyaya-anupaśyaḥ।

    21 tat arthaḥ eva dṛśyasya ātmā।

    22 kṛta-arthaṃ prati naṣṭam api anaṣṭaṃ tat anyasādhāraṇatvāt।

    23 sva-svāmi-śaktyoḥs varūpa-upalabdhi-hetuḥ saṃyogaḥ।

    24 tasya hetuḥ avidyā।

    25 tat-abhāvāt saṃyoga-abhāvaḥ hānaṃ tat-dṛśeḥ kaivalyam।

    26 viveka-khyātiḥ aviplavā hāna-upāyaḥ।

    27 tasya saptadhā prānta-bhūmiḥ prajñā।

    28 yoga-aṅga-anuṣṭhānāt aśuddhi-kṣaye jñāna-dīptiḥ āviveka-khyāteḥ।

    29 yama-niyama āsana-prāṇa-āyāma-pratyāhāra-dhāraṇādhyāna-samādhayaḥ aṣṭau aṅgāni।

    30 ahiṃsā-satya-asteya-brahmacarya-aparigrahāḥ yamāḥ।

    31 jāti-deśa-kāla-samaya-anavacchinnāḥ sārvabhaumāḥ mahāvratam।

    32 śauca-santoṣa-tapaḥ-sva-adhyāya-īśvara-praṇidhānāni niyamāḥ।

    33 vitarka-bādhane pratipakṣa-bhāvanam।

    34 vitarkāḥ hiṃsādayaḥ kṛta-kārita-anumoditāḥ lobha-krodhamoha- pūrvakāḥ mṛdu-madhya-adhimātrāḥ duḥkha-ajñānaananta- phalāḥ iti pratipakṣa-bhāvanam।

    35 ahiṃsā-pratiṣṭhāyāṃ tat-sannidhau vaira-tyāgaḥ।

    36 satya-pratiṣṭhāyāṃ kriyā-phala-āśrayatvam।

    37 asteya-pratiṣṭhāyāṃ sarva-ratna-upasthānam।

    38 brahmacarya-pratiṣṭhāyāṃ vīrya-lābhaḥ।

    39 aparigraha-sthairye janma-kathantā-sambodhaḥ।

    40 śaucāt svāṅga-jugupsā paraiḥ asaṃsargaḥ।

    41 sattva-śuddhi-saumanasya ekāgrya-indriya-jaya-ātmadarśana-yogyatvāni ca।

    42 santoṣāt anuttama-sukha-lābhaḥ।

    43 kāya-indriya-siddhiḥ aśuddhi-kṣayāt tapasaḥ।

    44 sva-adhyāyāt iṣṭa-devatā-samprayogaḥ।

    45 samādhi-siddhiḥ īśvara-praṇidhānāt।

    46 sthira-sukham āsanam।

    47 prayatna-śaithilya-ananta-samāpattibhyām।

    48 tataḥ dvandva-anabhighātaḥ।

    49 tasmin sati śvāsa-praśvāsayoḥ gati-vicchedaḥ prāṇaāyāmaḥ।

    50 saḥ tu bāhya-ābhyantara-stambha-vṛttiḥ deśa-kālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭaḥ dīrgha-sūkṣmaḥ।

    51 bāhya-ābhyantara-viṣaya-ākṣepī caturthaḥ।

    52 tataḥ kṣīyate prakāśa-āvaraṇam।

    53 dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ।

    54 sva-viṣaya-asamprayoge citta-svarūpa-anukāraḥ iva indriyāṇāṃ pratyāhāraḥ।

    55 tataḥ paramā vaśyatā indriyāṇām।

CLOSING

iti patañjali-viracite yoga-sūtre dvitīyaḥ sādhana-pādaḥ।

 

 

VIBHūTI-PāDAH _Chapter III

🔹 INTRO अथ तृतीयः पादः िवभूित-पादः।

atha tṛtīyaḥ pādaḥ।

VIBHūTI - PāDAH। 1

    1 देश-बन्धः िचत्तस्य धारणा।

deśa-bandhaḥ cittasya dhāraṇā।

2 तत्र प्रत्यय-एकतानता ध्यानम्। tatra pratyaya-ekatānatā dhyānam। 3 तत् एव अथर्-मात्र-िनभार्सं स्वरूप-शून्यम् इव समािधः। tat eva artha-mātra-nirbhāsaṃ svarūpa-śūnyam iva samādhiḥ। 4 रयम् एकत्र संयमः। trayam ekatra saṃyamaḥ। 5 तत्-जयात् प्रज्ञा-लोकः। tat-jayāt prajñā-lokaḥ। 6 तस्य भूिमषु िविनयोगः। tasya bhūmiṣu viniyogaḥ। 7 त्रयम् अन्तरङ्गं पूवेर्भ्यः। trayam antaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ। 8 तत् अिप बिहरङ्गं िनबीर्जस्य। tat api bahiraṅgaṃ nirbījasya। 9 व्युत्थान-िनरोध-संस्कारयोः अिभभव-प्रादुभार्वौ िनरोध-क्षण-िचत्त-अन्वयः िनरोध-पिरणामः। vyutthāna-nirodha-saṃskārayoḥ abhibhava-prādurbhāvau nirodha-kṣaṇa-citta-anvayaḥ nirodha-pariṇāmaḥ। 10 तस्य प्रशान्त-वािहता संस्कारात्। tasya praśānta-vāhitā saṃskārāt। 11 सवर्-अथर्ता-एकाग्रतयोः क्षय-उदयौ िचत्तस्य समािध-पिरणामः। sarva-arthatā-ekāgratayoḥ kṣaya-udayau cittasya samādhipariṇāmaḥ। 12 ततः पुनः शान्त-उिदतौ तुल्य-प्रत्ययौ िचत्तस्य एकाग्रता-पिरणामः। tataḥ punaḥ śānta-uditau tulya-pratyayau cittasya ekāgratāpariṇāmaḥ। 13 एतेन भूत-इिन्द्रयेषु धमर्-लक्षणा-अवस्था-पिरणामाः व्याख्याताः। etena bhūta-indriyeṣu dharma-lakṣaṇā-avasthā-pariṇāmāḥ vyākhyātāḥ। 14 शान्त-उिदत-अव्यपदेश्य-धमर्-अनुपाती धमीर्। śānta-udita-avyapadeśya-dharma-anupātī dharmī। 15 क्रम-अन्यत्वं पिरणामा-अन्यत्वे हेतुः। krama-anyatvaṃ pariṇāmā-anyatve hetuḥ। 16 पिरणाम-त्रय-संयमात् अतीत-अनागत-ज्ञानम्। pariṇāma-traya-saṃyamāt atīta-anāgata-jñānam। 17 शब्द-अथर्-प्रत्ययानाम् इतर-इतर-अध्यासात् सङ्करः तत्-प्रिवभाग-संयमात् सवर्-भूत-रुत-ज्ञानम्। śabda-artha-pratyayānām itara-itara-adhyāsāt saṅkaraḥ tatpravibhāga- saṃyamāt sarva-bhūta-ruta-jñānam। 18 संस्कार-साक्षात्-करणात् पूवर्-जाित-ज्ञानम्। saṃskāra-sākṣāt-karaṇāt pūrva-jāti-jñānam। 19 परत्ययस्य पर-िचत्त-ज्ञानम्। pratyayasya para-citta-jñānam। 20 न च तत्-सालम्बनं तस्य अिवषयी-भूतत्वात्। na ca tat-sālambanaṃ tasya aviṣayī-bhūtatvāt। 21 काय-रूप-संयमात् तत्-ग्राह्य-शिक्त-स्तम्भे चक्षुः-प्रकाश-असम्प्रयोगे अन्तधार्नम्। kāya-rūpa-saṃyamāt tat-grāhya-śakti-stambhe cakṣuḥ- prakāśa-asamprayoge antardhānam। 22 सोपक्रमं िनरुपक्रमं च कमर् तत्-संयमात् अपरान्त-ज्ञानम् अिरष्टेभ्यः वा। sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tat-saṃyamāt aparānta-jñānam ariṣṭebhyaḥ vā। 23 मैत्री आिदषु बलािन। maitrī ādiṣu balāni। 24 बलेषु हिस्त-बल-अादीिन। baleṣu hasti-bala-aādīni। 25 प्रवृित्त-आलोक-न्यासात् सूक्ष्म-व्यविहत-िवप्रकृष्ट-ज्ञानम्। pravṛtti-āloka-nyāsāt sūkṣma-vyavahita-viprakṛṣṭa-jñānam। 26 भुवन-ज्ञानं सूयेर् संयमात्। bhuvana-jñānaṃ sūrye saṃyamāt। 27 चन्द्रे तारा-व्यूह-ज्ञानम्। candre tārā-vyūha-jñānam। 28 रुवे तत्-गित-ज्ञानम्। dhruve tat-gati-jñānam। 29 नािभ-चक्रे काय-व्यूह-ज्ञानम्। nābhi-cakre kāya-vyūha-jñānam। 30 कण्ठ-कूपे क्षुत्-िपपासा-िनवृित्तः। kaṇṭha-kūpe kṣut-pipāsā-nivṛttiḥ। 31 कूमर्-नाड्यां स्थैयर्म्। kūrma-nāḍyāṃ sthairyam। 32 मूधर्-ज्योितिष िसद्ध-दशर्नम्। mūrdha-jyotiṣi siddha-darśanam। 33 राितभात् वा सवर्म्। prātibhāt vā sarvam। 34 हृदये िचत्त-संिवत्। hṛdaye citta-saṃvit। 35 सत्त्व-पुरुषयोः अत्यन्त-असङ्कीणर्योः प्रत्यय-अिवशेषः भोगः पर-अथर्त्वात् स्व- अथर्-संयमात् पुरुष-ज्ञानम्। sattva-puruṣayoḥ atyanta-asaṅkīrṇayoḥ pratyaya-aviśeṣaḥ bhogaḥ para-arthatvāt sva-artha-saṃyamāt puruṣa-jñānam। 36 ततः प्राितभ-श्रावण-वेदन-आदशर्-आस्वाद-वातार्ः जायन्ते। tataḥ prātibha-śrāvaṇa-vedana-ādarśa-āsvāda-vārtāḥ jāyante। 37 ते समाधौ उपसगार्ः व्युत्थाने िसद्धयः। te samādhau upasargāḥ vyutthāne siddhayaḥ। 38 बन्ध-कारण-शैिथल्यात् प्रचार-संवेदनात् च िचत्तस्य पर-शरीर-आवेशः। bandha-kāraṇa-śaithilyāt pracāra-saṃvedanāt ca cittasya para-śarīra-āveśaḥ। 39 उदान-जयात् जल-पङ्क-कण्टक-अािदषु असङ्गः उत्क्रािन्तः च। udāna-jayāt jala-paṅka-kaṇṭaka-aādiṣu asaṅgaḥ utkrāntiḥ ca। 40 समान-जयात् ज्वलनम्। samāna-jayāt jvalanam। 41 रोत्र-आकाशयोः सम्बन्ध-संयमात् िदव्यं श्रोत्रम्। śrotra-ākāśayoḥ sambandha-saṃyamāt divyaṃ śrotram। 42 काय-आकाशयोः सम्बन्ध-संयमात् लघु-तूल-समापत्तेः च आकाश-गमनम्। kāya-ākāśayoḥ sambandha-saṃyamāt laghu-tūlasamāpatteḥ ca ākāśa-gamanam। 43 बिहः अकिल्पता वृित्तः महा-िवदेहाः ततः प्रकाश-आवरण-क्षयः। bahiḥ akalpitā vṛttiḥ mahā-videhāḥ tataḥ prakāśa-āvaraṇakṣayaḥ। 44 स्थूल-स्वरूप-सूक्ष्म-अन्वय-अथर्वत्त्व-संयमात् भूत जयः। sthūla-svarūpa-sūkṣma-anvaya-arthavattva-saṃyamāt bhūta jayaḥ। 45 ततः अिणमा-अािद-प्रादुभार्वः काय-सम्पत्-तत़-धमर्-अनिभघातः च। tataḥ aṇimā-aādi-prādurbhāvaḥ kāya-sampat-tata़-dharmaanabhighātaḥ ca। 46 रूप-लावण्य-बल-वज्र-संहननत्वािन काय-सम्पत्। rūpa-lāvaṇya-bala-vajra-saṃhananatvāni kāya-sampat। 47 ग्रहण-स्वरूप-अिस्मता-अन्वय-अथर्वत्त्व-संयमात् इिन्द्रय-जयः। grahaṇa-svarūpa-asmitā-anvaya-arthavattva-saṃyamāt indriya-jayaḥ। 48 ततः मनोजिवत्वं िवकरण-भावः प्रधान-जयः च। tataḥ manojavitvaṃ vikaraṇa-bhāvaḥ pradhāna-jayaḥ ca। 49 सत्त्व-पुरुष-अन्यता-ख्याित-मात्रस्य सवर्-भाव-अिधष्ठातृत्वं सवर्-ज्ञातृत्वं च। sattva-puruṣa-anyatā-khyāti-mātrasya sarva-bhāvaadhiṣṭhātṛtvaṃ sarva-jñātṛtvaṃ ca। 50 तत्-वैराग्यात् अिप दोष-बीज-क्षये कैवल्यम्। tat-vairāgyāt api doṣa-bīja-kṣaye kaivalyam। 51 थािन-उपिनमन्त्रणे सङ्ग-स्मय-अकरणं पुनः अिनष्ट-प्रसङ्गात्। sthāni-upanimantraṇe saṅga-smaya-akaraṇaṃ punaḥ aniṣṭa-prasaṅgāt। 52 षण-तत्-क्रमयोः संयमात् िववेकजं ज्ञानम्। kṣaṇa-tat-kramayoḥ saṃyamāt vivekajaṃ jñānam। 53 जाित-लक्षण-देशैः अन्यता-अनवच्छेदात् तुल्ययोः ततः प्रितपित्तः। jāti-lakṣaṇa-deśaiḥ anyatā-anavacchedāt tulyayoḥ tataḥ pratipattiḥ। 54 तारकं सवर्-िवषयं सवर्था-िवषयम् अक्रमं च इित िववेकजं ज्ञानम्। tārakaṃ sarva-viṣayaṃ sarvathā-viṣayam akramaṃ ca iti vivekajaṃ jñānam। 55 सत्त्व-पुरुषयोः शुिद्ध-साम्ये कैवल्यम् इित। sattva-puruṣayoḥ śuddhi-sāmye kaivalyam iti। CLOSING इित पतञ्जिल-िवरिचते योग-सूत्रे तृतीयः िवभूित-पादः। iti patañjali-viracite yoga-sūtre tṛtīyaḥ vibhūti-pādaḥ।

KAIVALYA-PāDAH _Chapter IV

🔹 INTRO चतुथर्ः पादः। कैवल्य-पादः। caturthaḥ pādaḥ। KAIVALYA - PāDAH। 1 जन्म-ओषिध-मन्त्र-तपः समािधजाः िसद्धयः। janma-oṣadhi-mantra-tapaḥ samādhijāḥ siddhayaḥ। 2 जाित-अन्तर-पिरणामः प्रकृित-आपूरात्। jāti-antara-pariṇāmaḥ prakṛti-āpūrāt। 3 िनिमत्तम् अप्रयोजकं प्रकृतीनां वरण-भेदः तु ततः क्षेित्रकवत्। nimittam aprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇa-bhedaḥ tu tataḥ kṣetrikavat। 4 िनमार्ण-िचत्त-अन्यिस्मता-मात्रात्। nirmāṇa-citta-anyasmitā-mātrāt। 5 प्रवृित्त-भेदे प्रयोजकं िचत्तम् एकम् अनेकेषाम्। pravṛtti-bhede prayojakaṃ cittam ekam anekeṣām। 6 तत्र ध्यानजम् अनाशयम्। tatra dhyānajam anāśayam। 7 कमर्-अशुक्ल-अकृष्णं योिगनः ित्रिवधम् इतरेषाम्। karma-aśukla-akṛṣṇaṃ yoginaḥ trividham itareṣām। 8 ततः तत्-िवपाक-अनुगुणानाम् एव अिभव्यिक्तः वासनानाम्। tataḥ tat-vipāka-anuguṇānām eva abhivyaktiḥ vāsanānām। 9 जाित-देश-काल-व्यविहतानाम् अिप आनन्तयर्ं स्मृित-संस्कारयोः एक-रूपत्वात्। jāti-deśa-kāla-vyavahitānām api ānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ eka-rūpatvāt। 10 तासाम् अनािदत्वं च आिशषः िनत्यत्वात्। tāsām anāditvaṃ ca āśiṣaḥ nityatvāt। 11 हेतु-फल-आश्रय-आलम्बनैः सङ्गृहीतत्वात् एषाम् अभावे तत्-अभावः। hetu-phala-āśraya-ālambanaiḥ saṅgṛhītatvāt eṣām abhāve tat-abhāvaḥ। 12 अतीत-अनागतं स्वरूपतः अिस्त-अध्व-भेदात् धमार्णाम्। atīta-anāgataṃ svarūpataḥ asti-adhva-bhedāt dharmāṇām। 13 ते व्यक्त-सूक्ष्माः गुण-आत्मानः। te vyakta-sūkṣmāḥ guṇa-ātmānaḥ। 14 पिरणाम-एकत्वात् वस्तु-तत्त्वम्। pariṇāma-ekatvāt vastu-tattvam। 15 वस्तु-साम्ये िचत्त-भेदात् तयोः िवभक्तः पन्थाः। vastu-sāmye citta-bhedāt tayoḥ vibhaktaḥ panthāḥ। 16 न च एक-िचत्त-तन्त्रं वस्तु तत् अप्रमाणकं तदा िकं स्यात्। na ca eka-citta-tantraṃ vastu tat apramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt। 17 तत् उपराग-अपेिक्षत्वात् िचत्तस्य वस्तु ज्ञात-अज्ञातम्। tat uparāga-apekṣitvāt cittasya vastu jñāta-ajñātam। 18 सदा ज्ञाताः िचत्त-वृत्तयः तत्-प्रभोः पुरुषस्य अपिरणािमत्वात्। sadā jñātāḥ citta-vṛttayaḥ tat-prabhoḥ puruṣasya apariṇāmitvāt। 19 न तत्-स्व-आभासं दृश्यत्वात्। na tat-sva-ābhāsaṃ dṛśyatvāt। 20 एक-समये च उभय-अनवधारणम्। eka-samaye ca ubhaya-anavadhāraṇam। 21 िचत्त-अन्तर-दृश्ये बुिद्ध-बुद्धेः अितप्रसङ्गः स्मृित-सङ्करः च। citta-antara-dṛśye buddhi-buddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraḥ ca। 22 िचतेः अप्रितसङ्क्रमायाः तत्-आकार-आपत्तौ स्व-बुिद्ध-संवेदनम्। citeḥ apratisaṅkramāyāḥ tat-ākāra-āpattau sva-buddhisaṃvedanam। 23 रष्टृ-दृश्य-उपरक्तं िचत्तं सवर्-अथर्म्। draṣṭṛ-dṛśya-uparaktaṃ cittaṃ sarva-artham। 24 तत् असङ्ख्येय-वासनािभः िचत्रम् अिप पर-अथर्ं संहित-अकािरत्वात्। tat asaṅkhyeya-vāsanābhiḥ citram api para-arthaṃ saṃhatiakāritvāt। 25 िवशेष-दिशर्नः आत्म-भाव-भावना-िविनवृित्तः। viśeṣa-darśinaḥ ātma-bhāva-bhāvanā-vinivṛttiḥ। 26 तदा िववेक-िनम्नं कैवल्य-प्राक्-भारं िचत्तम्। tadā viveka-nimnaṃ kaivalya-prāk-bhāraṃ cittam। 27 तत्-िछद्रेषु प्रत्यय-अन्तरािण संस्कारेभ्यः। tat-chidreṣu pratyaya-antarāṇi saṃskārebhyaḥ। 28 हानम् एषां क्लेशवत् उक्तम्। hānam eṣāṃ kleśavat uktam। 29 रसङ्ख्याने अिप अकुसीदस्य सवर्था िववेक-ख्यातेः धमर्-मेघः समािधः। prasaṅkhyāne api akusīdasya sarvathā viveka-khyāteḥ dharma-meghaḥ samādhiḥ। 30 ततः क्लेश-कमर्-िनवृित्तः। tataḥ kleśa-karma-nivṛttiḥ। 31 तदा सवर्-आवरणम् अलापेतस्य ज्ञानस्य अानन्त्यात् ज्ञेयम् अल्पम्। tadā sarva-āvaraṇam alāpetasya jñānasya aānantyāt jñeyam alpam। 32 ततः कृत-अथार्नां पिरणाम-क्रम-समािप्तः गुणानाम्। tataḥ kṛta-arthānāṃ pariṇāma-krama-samāptiḥ guṇānām। 33 क्षण-प्रितयोगी पिरणाम-अपर-अन्त-िनग्रार्ह्यः क्रमः। kṣaṇa-pratiyogī pariṇāma-apara-anta-nirgrāhyaḥ kramaḥ। 34 पुरुष-अथर्-शून्यानां गुणानां प्रितप्रसवः कैवल्यं स्वरूप-प्रितष्ठा वा िचित-शिक्तःइित। puruṣa-artha-śūnyānāṃ guṇānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpa-pratiṣṭhā vā citi-śaktiḥ iti। CLOSING इित पतञ्जिल-िवरिचते योग-सूत्रे चतुथर्ः कैवल्य-पादः। iti patañjali-viracite yoga-sūtre caturthaḥ kaivalya-pādaḥ। इित श्री पातञ्जल-योग-सूत्रािण। iti śrī pātañjala-yoga-sūtrāṇi।


  • ISSUES

    Yoga practice is recommended: if you are in a state of anxiety or if you have physical and emotional tensions.

  • Find answers

    Physical tensions and blocks reside in memory of muscles. To every situation the body responds with some physical tensions. Releasing deep tensions and blocks is important for healthy immune system and emotional balance.

  • PRACTICE

    The practice is consisted of breathing excercises, yoga postures specific for: alignement and flexibility of the whole body, joints support and digestion care. Also techniques of relaxation to brigning you more peace, light and freedom.